Şeker pancarı üretimi, yaklaşık 500 bin çiftçi ve aileleriyle birlikte 3 milyon kişiye dokunan geniş bir ekosistemdir. Tarım, yem ve hayvancılık, ilaç, et-süt sanayisi, nakliye ve hizmetler birbiriyle bütünleşmiş durumdadır. Bu üründe yalnızca yüksek verim değil, kalite de belirleyicidir; çünkü alım fiyatları büyük ölçüde pancarın şeker oranına göre şekillenir. Üstün verim ve kaliteye ulaşmanın yolu; toprak hazırlığından gübrelemeye, ekimden sulamaya, hastalık-zararlı mücadelesinden hasat ve silolamaya kadar her adımın zamanında ve doğru yöntemle yapılmasından geçer.
Şeker pancarında sonbahar sürümü kritik öneme sahiptir. Sonbaharda yapılan birincil sürüm; yağışlardan daha iyi yararlanmayı sağlar, ilkbaharda düzgün bir tohum yatağı hazırlığını kolaylaştırır. Sonbaharda sürüm yapılmazsa ilkbaharda tarlaya fazla müdahale gerekir; bu da tavın kaçmasına ve ekimin gecikmesine yol açabilir. İlkbahar toprak hazırlığı, tüm üretim zincirinin en hassas halkasıdır; kullanılan ekipman ve zamanlama, doğrudan verim ve kaliteyi etkiler. Aynı derinlikte yıllarca sürülen tarlalarda “pulluk tabanı” denilen sert katman oluşur; bu tabaka kökün derine inmesini engelleyip çatallanma yaratır. Bu nedenle 4–5 yılda bir, 50–60 cm derinlikte dipkazan çekilerek bu katman kırılmalıdır.
Tohum seçerken şu ölçütleri dikkate alın:
Ekim tarihi, hem arıtılmış şeker verimini hem de kök verimini doğrudan etkiler. Geciken ekim; yetişme süresini kısaltır, olgunlaşmayı geciktirir, gübre etkinliğini düşürür ve bitkinin hastalık/zararlılara direncini azaltır. Bu nedenle toprak ve iklim koşulları uygun hale gelir gelmez ekime geçilmelidir.
İlkbahar toprak işlemesi ve tohum yatağı hazırlığı biter bitmez, topraktaki nem kaybolmadan ekim yapılmalıdır. Konya bölgesinde uzun yıllar ortalamasına göre ilkbahar geç donları Nisan ortasına kadar görülebilir.
Geç don endişesiyle ekimi fazla geciktirmek çoğu zaman kayba yol açar. Toprak sıcaklığı ve iklim uygunken ekime başlamak en doğrusudur. Şeker pancarı tohumu 4–5 °C’de dahi çimlenip yüzeye çıkabilir. Ekim başlangıcı için 0–5 cm derinlikte toprak sıcaklığının düzenli olarak 5–7 °C’ye ulaştığı ve üst yüzeyin tırmıklanabilecek kıvama geldiği dönem hedeflenir. İç Anadolu ve geçit bölgelerinde Mart sonu–Nisan ortası en uygun zamandır. Konya’da genellikle 15 Mart’tan itibaren, toprak tavındayken ekim önerilir. Tohum israfını ve tekleme işçiliğini azaltmak için sıra üzeri mesafe; toprağın verimliliği ve tavına göre ayarlanmalıdır.
Şeker pancarı; dört yıllık bir münavebe düzeninde, aynı tarlaya dört yılda bir ekilmelidir. Tarlada yoğun yabancı ot varsa ekim öncesi veya hemen sonrası uygun herbisit mutlaka uygulanmalıdır. Aksi halde genç fideler boğulur, gelişme geriler, verim düşer. Ülkemizde yaygın uygulama; 45 cm sıra arası, sıra üzerinde ise 20–25 cm aralıkla tekleme yönündedir. Denemeler, dekara 9.000–10.000 bitkinin optimum sonuç verdiğini göstermektedir. Aşırı sık ekim, tohum maliyetini artırır ve ekim kalitesini düşürür. Hassas mibzerle ekimde çekiş hızının 4 km/saati aşmaması gerekir; yüksek hız, tohum saçılımını düzensizleştirir, derinlik ayarlarını bozar ve tohumların yüzeyde kalmasına neden olur.
Bitki su tüketimi; yetişme dönemi boyunca topraktan buharlaşma ve bitkiden terleme ile kaybolan suyun toplamıdır. Konya koşullarında şeker pancarının bitki su tüketimi yaklaşık 777 mm’dir.
Çizelge 1. Şeker pancarı bitki su tüketimi
| Ay | Bitki Su Tüketimi (mm) | Ortalama Yağış (mm) | Sulama İhtiyacı (mm) |
| Nisan | 40,0 | 42,4 | - |
| Mayıs | 105,0 | 42,7 | 62,3 |
| Haziran | 150,0 | 31,2 | 139,5 |
| Temmuz | 207,0 | 10,5 | 196,5 |
| Ağustos | 185,0 | 9,1 | 175,9 |
| Eylül | 82,0 | 13,4 | 68,6 |
| Toplam | 769,0 | 149,3 | 619,7 |
Sıralı bitkilerde damla sulamada lateral (damla borusu) aralıkları, toprağın su alma hızı ve damlatıcı debisine göre belirlenir. Şeker pancarında sıra arası 45 cm, sıra üzeri 22–25 cm’dir. Pratikte lateral hatların 90 cm aralıkla döşenmesi önerilir; böylece her iki sıraya bir hat gelecek şekilde düzenleme yapılır.
Sd = 0,9√(q/I) eşitliğiyle; infiltrasyon (I) ve damlatıcı debisine (q) göre damlatıcı aralığı (Sd) hesaplanabilir. Aşağıdaki tablo, farklı debi ve su alma hızları için tipik aralıkları gösterir.
Çizelge 2. İnfiltrasyon hızı ve damlatıcı debisine göre damlatıcı aralıkları (cm)
| Debi (l/h) | Toprağın su alma hızı (mm/h) | |||||||||||
| 5 | 10 | 15 | 20 | 25 | 30 | 35 | 40 | 45 | 50 | 55 | 60 | |
| 1,6 | 51 | 36 | 29 | 25 | 23 | 21 | 19 | 16 | 17 | 16 | 16 | 15 |
| 2,2 | 57 | 40 | 33 | 28 | 25 | 23 | 22 | 20 | 19 | 18 | 17 | 16 |
| 2,6 | 66 | 46 | 37 | 32 | 29 | 26 | 26 | 23 | 22 | 21 | 20 | 19 |
Hat uzunluğu; boru çapı, damlatıcı debisi ve aralığı, basınç ayarı ve işletme basıncına bağlı olarak değişir. Basınç ayarlı olmayan 17 mm yassı borularda, farklı akış değişkenliği, debi ve damlatıcı aralıklarına göre önerilen maksimum uzatma mesafeleri aşağıda özetlenmiştir.
Çizelge 3. 17 mm, basınç ayarlı olmayan yassı damla borularda maksimum hat uzunluğu (m)
| Akış Değiş. (%) | 25 cm | 30 cm | 40 cm | 50 cm | ||||
| 1,6 l/h | 2,6 l/h | 1,6 l/h | 2,6 l/h | 1,6 l/h | 2,6 l/h | 1,6 l/h | 2,6 l/h | |
| 5,0 | 104 | 72 | 118 | 80 | 153 | 106 | 164 | 119 |
| 7,5 | 116 | 81 | 130 | 89 | 170 | 118 | 185 | 134 |
| 10,0 | 124 | 85 | 140 | 94 | 182 | 124 | 198 | 141 |
| 15,0 | 137 | 91 | 155 | 102 | 200 | 137 | 220 | 156 |
Şeker pancarında damla hatları, ikinci çapa sonrasında tarlaya serilmelidir. Toplama işlemi genellikle Eylül’ün 3. veya 4. haftasında yapılır.
Şeker pancarında etkili kök derinliği yaklaşık 90 cm, kılcal köklerin ağırlıklı kısmı ise 0–60 cm katmanındadır. Damla sulama programlarında pratik kabul 60 cm etkili derinlik üzerinden yapılır. Tarla kapasitesinin %40–50’si tüketildiğinde sulama başlatılmalıdır. Günlük su tüketimi 5 mm’nin üzerine çıktığında, her 10 mm yağış için sulama süresi; ağır bünyeli topraklarda %20, hafif bünyeli topraklarda %30 azaltılabilir. İki sulama arasında ağır bünyeli topraklarda 50 mm, hafif bünyeli topraklarda 35 mm ve üzeri yağış alınırsa sulama ertelenmelidir.
10–12 ton/da hedef verim esas alınarak önerilen besin maddesi miktarları aşağıdadır (toprak analizine göre kesinleştirilmelidir):
Çizelge 4. Şeker pancarı bitki besin maddesi gereksinimi (kg/da)
| N | P2O5 | K2O | MgO | S |
| 18–24 | 8–10 | 34–36 | 2–3 | 4–5 |
Çizelge 5. Toprak fosforuna göre ekimle birlikte verilecek gübreler
| Topraktaki P2O5 (kg/da) | Önerilen Gübre | Doz (kg/da) |
| ≤ 1 | DAP (18-46-0) | 16–18 |
| 2–3 | DAP (18-46-0) | 11–13 |
| Kompoze (20-20-0) | 25–30 | |
| Kompoze (15-15-15) | 35–40 | |
| 4–5 | Kompoze (20-20-0) | 15–20 |
| Kompoze (20-20-0) | 20–25 | |
| 6–7 | Kompoze (20-20-0) | 5–10 |
| Kompoze (20-20-0) | 7–13 | |
| ≥ 8 | A. Sülfat (%21 N) | 12–14 |
| A. Sülfat (%26 N) | 10–11 | |
| A. Sülfat (%33 N) | 7–9 |
Çizelge 6. Damla sulama ile birlikte gübreleme programı (özet)
| Besin & Doz | Gübre | Orta–Ağır Toprak | Hafif Toprak | ||
| Doz (kg/da) | Uyg. Sayısı | Doz (kg/da) | Uyg. Sayısı | ||
| Azot (20–24) | A. Sülfat (%21 N) | 10,0 | 8–10 | 6,5 | 12–14 |
| A. Sülfat (%26 N) | 8,0 | 8–10 | 5,0 | 12–14 | |
| A. Sülfat (%33 N) | 6,0 | 8–10 | 4,0 | 12–14 | |
| Üre (%46 N) | 4,0 | 8–10 | 3,0 | 12–14 | |
| Potasyum (6–8) | Potasyum Nitrat | 2,0 | 6 | 1,5 | 8 |
| Potasyum Sülfat | 2,0 | 6 | 1,5 | 8 | |
| Magnezyum (2–3) & Kükürt (4–5) | Mg Sülfat (%16 MgO + %32 SO3) | 2,0 | 6 | 1,5 | 8 |
Ekim öncesi dekara 4–6 ton çiftlik gübresi, 2–3 ton tavuk gübresi veya 2 ton kompost uygulamak; organik maddeyi artırır, makro–mikro besin sağlar ve toprağın fiziksel yapısını iyileştirir. Kimyasal gübre uygulamalarında, Çizelge 5–6’daki seçeneklerden yalnızca biri tercih edilmeli; gübreleme hasattan 1 ay önce, sulama ise hasattan 15 gün önce tamamlanmalıdır.
